YAPAY ZEKÂ CEZALANDIRILABİLİR Mİ?

Gelişen teknoloji ile birlikte yapay zekâ, yalnızca bilimsel araştırmaların değil, günlük yaşamın da ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Sağlık hizmetlerinden hukuk danışmanlığına, finansal analizlerden sanat üretimine kadar pek çok alanda kullanılan yapay zekâ sistemleri, insan müdahalesi olmaksızın karar alabilme ve uygulayabilme yetenekleriyle dikkat çekmektedir. Bu gelişmeler, yalnızca teknik değil, aynı zamanda etik ve hukuki soruları da beraberinde getirmiştir. Özellikle yapay zekanın hukuki sorumluluğu ve cezalandırılabilirliği konusu, ceza hukukunun temel ilkeleri çerçevesinde yeniden düşünülmesi gereken bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda, ceza hukukunun yapay zekâya ne ölçüde uygulanabileceğini tartışmadan önce, cezanın amacı ve fail kavramı üzerinde durmak gereklidir. Ceza hukuku, bireylerin toplumsal düzene aykırı davranışlarını yaptırıma bağlayarak hem bireysel hem de toplumsal düzeyde bir caydırıcılık sağlamayı amaçlar. Ancak cezanın uygulanabilmesi için bazı temel koşulların varlığı aranır. Bu koşullar arasında cezai sorumluluğun süjesi, yani failin insan olması, temel bir ön kabul olarak karşımıza çıkar. Peki, insan dışı bir varlık olan yapay zekâ (YZ) bu çerçevede cezalandırılabilir mi?

Yapay zekanın cezai sorumluluğu tartışılırken öncelikle cezanın fonksiyonlarına ve hukuki niteliğine bakmak gerekir. Ceza, yalnızca bir yaptırım değil, aynı zamanda failin gelecekte benzer bir fiili işlememesini sağlamak ve toplumu da bu fiillerden korumak amacı taşır. Bu amaçlar doğrultusunda cezanın fail üzerinde psikolojik bir etki yaratması beklenir; pişmanlık, acı veya telafi arzusu gibi duygular cezai yaptırımların etkili olabilmesi için önemlidir. Oysa yapay zekâ ne insan gibi hissedebilir ne de yaptığı fiilin ahlaki ya da hukuki sonuçlarını idrak edebilir. Duygusal farkındalığı, iradi yönelimi ve değer yargıları olmayan bir varlığa ceza vermek, cezanın klasik fonksiyonlarını yerine getirmek açısından anlamını yitirir. Cezanın bir diğer amacı olan genel ve özel caydırıcılık da yapay zekâ bakımından problemli hale gelir. Yapay zekaya bir ceza verildiğinde, onun bu durumdan "rahatsızlık" duyarak benzer fiillerden kaçınması beklenemez. Dolayısıyla cezanın özel önleme işlevi, YZ açısından işlemez hale gelir. Aynı şekilde, diğer yapay zekâ sistemlerinin bu cezadan ibret alması gibi bir toplumsal caydırıcılık beklentisi de mevcut değildir. Zira bu sistemler bilinçli varlıklar değil, belirli algoritmalar ve veriler doğrultusunda işlem yapan araçlardır. Ancak yapay zekanın suç teşkil edebilecek fiilleri gerçekleştirme kapasitesi vardır. Örneğin nefret söylemleri üretmesi, kişisel verileri hukuka aykırı şekilde ifşa etmesi veya manipülatif bilgi yayması gibi durumlar, klasik anlamda suç tiplerine benzer sonuçlar doğurabilir. Bu noktada cezanın yöneltilmesi gereken asıl süje, yapay zekanın kendisi değil, onu programlayan ve yöneten insan olmalıdır.

Hukuk, benzer şekilde cezai ehliyeti bulunmayan ancak zarar doğurabilecek başka varlıklarla da karşı karşıyadır. Hayvanlar buna örnek gösterilebilir. Bir hayvanın saldırısı neticesinde bir kişi yaralanırsa, hayvana ceza verilmez; onun sahibi sorumlu tutulur. Aynı yaklaşımın yapay zekâ için de benimsenmesi mümkündür. Yapay zekânın sebep olduğu zararlardan onu geliştiren, kullanan ya da denetlemekle yükümlü olan kişi ya da kurumlar sorumlu tutulmalıdır. Bu bağlamda, yapay zekânın yalnızca sorumluluk doğurabilecek eylemleri değil, bu eylemlerin önceden öngörülmesi ve sınırlandırılması da hukukun temel görevleri arasında yer almalıdır. Yapay zekânın davranış biçimi, doğrudan onu programlayan kişi ya da kurumun tercihleri ve yazılımda yer verilen algoritmalar doğrultusunda şekillenir. Bu nedenle geliştirici veya kullanıcılar, yalnızca sonuçtan değil, önleyici yükümlülüklerinden de sorumlu tutulmalıdır. Hukuki sınırlar, özellikle “önceden programlama aşamasında” belirlenmeli ve yapay zekânın hareket alanı bu sınırlar çerçevesinde kalacak şekilde teknik olarak sınırlandırılmalıdır. Örneğin, bir yapay zekânın nefret söylemi üretmemesi, kişisel verileri hukuka aykırı şekilde işlememesi veya ayrımcı içerikler sunmaması için hem algoritmaların etik ilkelere uygun şekilde kurgulanması hem de bağımsız denetim mekanizmalarının devreye sokulması gerekir.

Bu noktada devletlerin, uluslararası kuruluşların ve teknoloji şirketlerinin iş birliği içerisinde hem hukuki hem de teknik standartlar belirlemesi, yapay zekânın toplumsal yaşamda yaratabileceği zararların önlenmesi açısından kritik önemdedir. Yapay zekânın gelişim süreci yalnızca bireysel teşebbüslere veya ticari kaygılara bırakıldığında, temel hak ve özgürlüklerin zedelenme riski oldukça yüksektir. Bu nedenle ulusal düzeyde yasal düzenlemeler, etik kodlar, denetim mekanizmaları ve sorumluluk rejimleri oluşturulmalı; uluslararası düzeyde ise birlikte uyumlaştırılmış, bağlayıcı standartlar ortaya konmalıdır. Bu kapsamda örneğin, Avrupa Birliği’nin gündeminde yer alan ve yapay zekâ sistemlerini risk seviyelerine göre kategorize eden AI Act (Yapay Zekâ Tüzüğü) Taslağı, bu alanda atılmış önemli bir adımdır. Bu taslakta yüksek riskli yapay zekâ sistemleri için sertifikasyon, veri kalitesi, şeffaflık ve insan gözetimi gibi birçok hukuki ve teknik gereklilik öngörülmektedir. Benzer şekilde, her ülkenin kendi iç hukukunda da kişisel verilerin korunması, algoritmik ayrımcılıkla mücadele ve şeffaf karar alma gibi alanlarda önleyici düzenlemelere yer vermesi gerekir. Yalnızca sonuçları cezalandırmaya dayalı reaktif bir yaklaşım, yapay zekâ gibi kendi başına öğrenebilen ve gelişebilen sistemler karşısında yetersiz kalacaktır. Oysa önleyici, denetleyici ve yönlendirici bir yaklaşım benimsenerek; yazılım mimarileri baştan hukuka ve etik ilkelere uygun şekilde yapılandırıldığında, bireylerin temel haklarını ihlal etmeyen ve toplumsal yararı önceleyen bir yapay zekâ sistemi inşa etmek mümkün olabilir. Bu tür bir sistem, yalnızca zararı azaltmakla kalmaz, aynı zamanda hukuk devleti ilkesinin dijital çağda da geçerliliğini korumasını sağlar.

Nitekim yapay zekâ sistemlerinin hukuki sorumluluğu konusunda yaşanan belirsizlikler, son dönemde Grok adlı yapay zekâ modeli üzerinden yürütülen soruşturmalarla somutlaşmaya başlamıştır. Elon Musk’a ait xAI tarafından geliştirilen ve X (eski adıyla Twitter) platformuna entegre edilen Grok, hem Türkiye’de hem de yurtdışında çeşitli hukuki süreçlerin konusu olmuştur. Türkiye’de Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı, Grok’un kullanıcılarına yönelik “Cumhurbaşkanına hakaret”, “Atatürk’e yönelik suçlamalar” ve “dini değerlere saldırı” içerikli yanıtları nedeniyle resen soruşturma başlatmış; bu kapsamda erişim engeli getirilmiş ve içeriklerin kaldırılması talep edilmiştir. Türkiye, Grok’a erişimi engelleyen ilk ülke olarak uluslararası kamuoyunun da dikkatini çekmiştir. Bununla birlikte, Polonya, Grok’un antisemitik söylemleri ve Başbakan Donald Tusk hakkında ürettiği hakaret içerikleri nedeniyle Avrupa Komisyonu’na resmi başvuruda bulunmuştur. Avrupa Birliği ise Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamında durumu gözlem altına almış ve bu tür ihlallerin, ilgili şirketin global gelirinin %6’sına kadar para cezası ile sonuçlanabileceğini bildirmiştir. Avustralya’da eSafety Komiserliği, Grok’un şiddet ve nefret söylemleri içeren çıktıları nedeniyle idari inceleme başlatmış; İrlanda Veri Koruma Otoritesi (DPC) ise Grok’un AB kullanıcılarının kişisel verilerini nasıl işlediğine ilişkin GDPR kapsamında resmi bir soruşturma açmıştır. Tüm bu örnekler, yapay zekânın yalnızca teknolojik bir araç değil, aynı zamanda toplumsal, hukuki ve etik sonuçlar doğuran aktif bir aktör hâline geldiğini gözler önüne sermektedir. Bu bağlamda, sadece sonuçları cezalandırmaya yönelik yaklaşımlar yeterli olmayacak; teknik sınırlamalar, hukuki sorumluluk düzenlemeleri ve küresel standartlar bir bütün olarak ele alınmalıdır. Aksi hâlde, yapay zekâ sistemlerinin denetimsiz biçimde büyümesi, temel hak ve özgürlükler açısından ciddi tehditler doğurmaya devam edecektir.

Sonuç olarak, yapay zekânın cezai sorumluluğu, ceza hukukunun geleneksel ilkeleriyle değerlendirildiğinde doğrudan mümkün görünmemektedir. Ancak yapay zekânın bağımsız karar verme kapasitesiyle çeşitli zararlar doğurabileceği açıktır. Bu noktada, cezalandırılabilir bir fail olmaktan ziyade, yapay zekânın yol açtığı eylemlerden sorumlu tutulabilecek insan aktörlerin (geliştiricilerin, kullanıcıların ve platform sağlayıcıların) sorumluluğu ön plana çıkmaktadır. Etkin bir hukuki denetim ve önleyici düzenlemelerle, teknolojik gelişmelerin hukukun temel ilkeleriyle çatışmaksızın toplumsal yarar doğrultusunda şekillendirilmesi mümkündür.

Av. Erva Okumuş